Geautomatiseerd varen: bedreiging of belofte?

Nog maar kort geleden berichtten de media dat er werd nagedacht over autonoom varende veerboten op het wad. Er waren veel redenen waarom dat voorlopig nog toekomstmuziek blijft, maar de ontwikkelingen gaan hard.

Zo is Vlaanderen al bezig om geautomatiseerd varen uit de fase van tijdelijke proefprojecten te halen. Sinds 2019 zijn er experimenten uitgevoerd waarbij schepen op afstand werden bestuurd – in sommige gevallen zelfs volledig zonder bemanning aan boord. Binnenkort moet nieuwe wetgeving deze praktijk structureel mogelijk maken. ‘De sector vraagt om rechtszekerheid. Dat is precies wat we willen bieden’, zegt Erik Schrooyen van De Vlaamse Waterweg.

Versluierende bewoordingen

In de Nederlandse binnenvaart wordt vaak met bewondering naar Vlaanderen gekeken. Waar Nederland nog worstelt met de voorwaarden voor autonoom varen, lijkt Vlaanderen voorop te lopen. Maar  Schrooyen relativeert dat enigszins: ‘We spreken hier bewust niet over autonoom varen. Die term schrikt af en suggereert een niveau van automatisering dat in de praktijk nog zelden voorkomt. Wij gebruiken liever termen als geautomatiseerd of op afstand bestuurd varen. Dat dekt de lading beter en zorgt voor meer draagvlak.’

Bemanningsoptimalisatie

Niettemin maakten in Vlaanderen verschillende experimenten het mogelijk om af te wijken van bemanningsvoorschriften, technische eisen en zelfs politieregels. ‘Op het traject Leuven-Dijle bijvoorbeeld passeren schepen vier sluizen zonder iemand aan boord. Dat was enkele jaren geleden ondenkbaar’, aldus Schrooyen.

Het experimenteren gebeurde telkens onder strikte voorwaarden: alleen op basis van een gemotiveerd dossier met risicobeoordeling en duidelijke verantwoording. De Vlaamse overheid noemt het ‘bemanningsoptimalisatie’, waarbij niet alleen wordt gekeken naar wat technisch mogelijk is, maar ook naar veiligheid en maatschappelijke acceptatie.

Structurele regelgeving

En nu werkt Vlaanderen aan nieuwe wetgeving die het mogelijk maakt geautomatiseerd te varen zonder afhankelijk te zijn van tijdelijke ontheffingen. ‘We willen het duurzaam integreren in de praktijk. Zo krijgt de sector het vertrouwen om te investeren.’

Bron: René Quist in de Schuttevaer (alleen voor abonnees).
Beeld: Het binnenvaartschip Zulu voer in 2023 al autonoom (©Martin-Giskegjerde / Kongsberg Maritime)

Commentaar van de redactie

In bovenstaand bericht gaat het vooral over op afstand bestuurde schepen met beperkte bemanning aan boord. De Vlaamse Waterweg, de motor achter deze ontwikkeling, stelt: ‘Er zijn altijd handelingen die menselijk blijven, zoals laden, lossen of onderhoud.’
Dat in Vlaanderen het passeren van sluizen al volledig geautomatiseerd mogelijk is, ligt onder meer aan het karakter van de waterwegen: voornamelijk kanalen. Op drukbevaren stromend water, zoals de Nederlandse rivieren, de Zeeuwse stromen en de Waddenzee zijn de factoren die de keuzes en beslissingen van de stuurman beïnvloeden zo divers dat geautomatiseerd varen met op afstand bediende schepen en weinig meer dan een wachtsman aan boord, laat staan autonoom varen zonder bemanning aan boord, nog een ver-van-mijn-bed-show lijkt.

Of dat zo blijft, of dat we ook hier te lande op afzienbare termijn met geautomatiseerd varen te maken krijgen, hangt voor een belangrijk deel af van de ontwikkelaars, in geval vooral IT-ers, die de systemen foolproof moeten maken en de algoritmes zo intelligent dat ze flexibel kunnen reageren op tal van onverhoedse omstandigheden. En om die laatste goed in te schatten heb je niet alleen computeringenieurs nodig, maar ook ervaren schippers, die alles al eens een keer gezien en meegemaakt hebben en dus weten dat ze waarschijnlijk nog veel meer níet gezien en meegemaakt hebben. Of die zich bij deze ontwikkeling willen laten betrekken is maar de vraag, en dan moeten ze ook nog bestand zijn tegen het aloude overoptimistische ingenieurscredo ‘We kunnen het, dus doen we het.’

Hoewel de variabelen daar minstens even talrijk lijken als in de scheepvaart, heeft de auto-industrie dat credo al helemaal omarmd. In enkele steden in de Verenigde Staten is de autonoom rijdende taxi al geen vreemde eend meer. In dat licht is het slechts een kwestie van tijd dat er nieuwe berichten zullen opduiken over plannen om ook hier het geautomatiseerd varen toe te staan.