Kaap Hoorn-vaarders strijken de zeilen

Na veertig jaar zal de Stichting Nederlandse Kaap Hoorn-vaarders niet langer meer deel uitmaken van het maritiem-historische aanbod van de stad Hoorn. Wat is de Stichting Nederlandse Kaap Hoorn-vaarders en waarom wordt deze opgeheven?

De Stichting (SNKHV) is een voorzetting van eerdere organisaties die hebben geprobeerd om de herinnering en de geschiedenis van de Grote Zeilvaart in Nederland (de periode grofweg tussen 1840 en 1940) en de ontdekking en ronding van Kaap Hoorn in 1616 door Le Maire en Schouten levend te houden.

Het begint allemaal met persoonlijke ervaringen en herinneringen van zeelieden die zelf in de negentiende en twintigste eeuw op grote dwars- en anders getuigde zeilschepen over de wereld hebben gevaren. In 1936 komt een groep oud-kapiteins in het Franse Saint-Malo bijeen. Ze vieren een jubileum van hun zeevaartschool. Tijdens de bijeenkomst ontdekken ze dat ze allemaal – op enig moment – met een zeilschip zonder motorkracht Kaap Hoorn hebben gerond. Een indrukwekkend gegeven want al eeuwenlang staat de Kaap bekend om de onvoorspelbare weersomstandigheden, hevige stormen en dito stromingen. Zoiets ronden is iets waar je trots op kunt zijn en dan kun je ook trots zijn op anderen die hetzelfde hebben gedaan. Lijden kan verbroederen en dat wordt vormgegeven in de Amicale Internationale des Capitaines au Long Cours Cap Horniers (AICH): ‘de broederschap van kapiteins die de Kaap hebben omzeild’. Het is dan nog een uitsluitend Franse aangelegenheid.

Nederlandse oprichting

Er zijn dan al geen Nederlandse kapiteins meer in leven die lid zouden kunnen worden.
In Nederland is de (internationale) commerciële zeilvaart in de jaren dertig van de twintigste eeuw vrijwel verdwenen en dat geldt ook voor de herinnering aan de zeiltijd. Wel is men nog bekend met de grote dwarsgetuigde schepen van buitenlandse reders die thee uit China, zomertarwe uit Australië en nitraat uit Chili halen.

Een paar avontuurlijke jonge Nederlandse mannen voelen zich aangetrokken tot deze vorm van zeemanschap. Zij monsteren als leerling of lichtmatroos aan op de zeilende vrachtschepen. Voor aspirant-stuurlieden geldt bovendien dat ze met zo’n dienstverband de vereiste vaartijd voor de volgende rang als stuurman kunnen halen. Later zullen sommige avonturiers hun ervaringen boekstaven.

In augustus 1940 verschijnt het boek ‘Nederlandsche snelzeilers’ van kapitein J. Oderwald (1875-1946). Het boek bevat een uitnodiging lid te worden van de Kring van Vrienden van de Nederlandse Zeilvaart. Mede vanwege de oorlogsomstandigheden is de respons groot. Het is – onder de Duitse bezetting – een legale manier om de aanhankelijkheid aan Nederland en de Nederlandse vlag te tonen.
De kring groeit uit tot een club met zevenhonderd deelnemers en afdelingen in het hele land. Voorzitter van de Haagse kring is Arie Metzelaar (1887-1960) die in 1908 als stuurmansleerling op het Nederlandse fregatschip Europa Kaap Hoorn heeft gerond. Op basis van zijn dagboek schrijft hij in 1941 het boek Europa Ahoy. Het is een absolute bestseller. Een model van het fregatschip Europa zal later een plekje vinden bij de SNKHV en nog later (bij de opheffing van de Stichting) verhuizen naar de ambassade van Chili.

De Vereniging van Nederlandse Kaap Hoorn-vaarders

In 1958 staat Arie Metzelaar aan de wieg van de Vereniging van Nederlandse Kaap Hoornvaarders. De club wordt in 1961 toegelaten tot de Amicale. In 1963 organiseert de Vereniging een internationaal congres met 300 deelnemers in Hoorn. Daar wordt ook aandacht besteed aan de ontdekking van Kaap Hoorn in 1616 door Le Maire en Schouten, een gegeven dat bij veel internationale deelnemers onbekend is. In de Oosterkerk wordt met een marmeren gedenksteen eer bewezen aan beide ontdekkers.

Het gaat goed met de Vereniging die al snel 85 leden telt. Tussen oktober 1961 en november 1979 verspreidt de Vereniging onder haar leden het mededelingenblad De Kaap Hoornvaarder, dat ongeveer drie keer per jaar verschijnt. In het blad zijn bijdragen opgenomen van leden over hun ervaringen aan boord van de grote zeilschepen. Het verzamelen van deze gegevens zal uiteindelijk een van de voornaamste activiteiten worden en resulteren in gedrukte lijsten met vrijwel alle Nederlandse zeilschepen. De lijsten zijn samengesteld door Gerben N. Bouma (1919-2010), reden waarom dit corpus kortweg De Bouma wordt genoemd.

Tegen het einde van de jaren zeventig komt door de hoge leeftijd van de leden het einde van de broederbond in zicht. Desondanks kan de Vereniging naast De Bouma bijdragen aan nog een belangrijk werk. Koen Suyk (1927-2004), actief lid en groot kenner en liefhebber van de Nederlandse zeilvaart, verzamelt door Kaap Hoorn-vaarders geschreven herinneringen in een boek dat onder de titel Dwarsgetuigd in 1978 bij een commerciële uitgever verschijnt.

Vereniging wordt Stichting

In oktober 1985 wordt de Vereniging opgeheven en de Stichting Nederlandse Kaap Hoorn-vaarders opgericht. De nieuwe Stichting stelt zich als doel om: ‘Het contact met de Amicale te blijven onderhouden en de nalatenschap van de Vereniging te beheren en in Hoorn op adequate wijze publiekelijk ten toon te stellen.’

In de loop van veertig jaar zal de nieuwe Stichting zich ontwikkelen tot een vaste waarde in het historisch-culturele aanbod van de stad Hoorn. In nauwe samenwerking met het Westfries Museum, de Vereniging Oud-Hoorn en talloze andere clubs, verenigingen en stichtingen organiseert de Stichting vanuit de locatie aan het Achterom, een waaier aan historisch maritieme activiteiten:

• Het levend houden van de geschiedenis van de ontdekking van Kaap Hoorn.
• Het eren van personen die – zonder gebruik te maken van motorkracht – Kaap Hoorn hebben gerond.
• De aandacht voor de periode van de Grote Zeilvaart (1840 – 1940) bij een breed publiek te stimuleren door het uitgeven van publicaties met herinneringen aan de periode van de Grote Zeilvaart.
• Het organiseren van twee bijeenkomsten per jaar voor contribuanten.
• Het organiseren van een symposium ter gelegenheid van de herdenking van 400 jaar Kaap Hoorn in 2016.
• Het ontvangen en informeren van talloze (internationale) bezoekers in de vaste opstelling in de Regenten- en Regentessenkamers.
• Het onderhouden van contacten met de Chileense ambassade en maritieme organisaties in binnen- en buitenland.

Hedendaagse rondingen

Hoewel er geen grote zeilende vrachtvaart meer is met de grote windjammers, wordt de Kaap nog steeds gerond. Met name de zeegaande passagiersvaart op schepen als de Europa en de Oosterschelde hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de voortzetting van de traditie van de Kaap Hoorn-vaart. In de afgelopen decennia zijn verschillende kapiteins van de Grote Zeilvaart door de Stichting Kaap Hoorn-vaarders geëerd met een trofee van de stad Hoorn en een zilveren penning van de SNKV; de bemanningen krijgen een certificaat.

Een Kaap Hoorn-ronding in de traditie van de Grote Zeilvaart dient onderdeel te zijn van een ononderbroken zeilreis over open zee, waarbij Kaap Hoorn  wordt gerond en tevens de zuidelijke 50^ste breedtegraad, zowel westelijk als oostelijk van Kaap Hoorn wordt gekruist. Tijdens deze reis dient tenminste 3000 zeemijl te worden afgelegd. De motor mag slechts worden gebruikt in noodgevallen of voor het opladen der accu’s, hierbij inbegrepen hulp aan andere schepen in nood.
Niet alleen kapiteins van grote zeilschepen kunnen zo aanspraak maken op de titel Kaap Hoorn-schipper, maar ook de schippers van jachten die een ronding volgens deze regels hebben volbracht.

Einde en doorstart

In de zomer van 2025 neemt het bestuur van de SNKV het besluit dat voortzetting van de Stichting niet langer mogelijk is. Afnemende belangstelling bij een groot publiek voor  de Nederlandse maritieme historie, vergrijzing, een afnemend contribuantenbestand en de onmogelijkheid om capabele bestuurders te vinden, hebben tot het besluit geleid. De Stichting wordt per 1 juli 2025 (streefdatum) opgeheven. Op 17 mei is tijdens een laatste bijeenkomst in de Oosterkerk te Hoorn door bestuur, relaties en contribuanten afscheid genomen van een stukje indrukwekkende Hoornse geschiedenis.

Tijdens deze laatste grote bijeenkomst in de Oosterkerk in Hoorn werden Janke Kingma, kapitein van de Bark Europa en Maarten de Jong, kapitein van de Oosterschelde, bevorderd tot Kaap Hoorn-schipper door de burgemeester van Hoorn. Hun bemanningen ontvingen een certificaat.

De Enkhuizer Zeevaartschool (EZS) zal een deel van de activiteiten van de Stichting Nederlandse Kaap Hoorn-vaarders voortzetten, in samenwerking met de Gemeente Hoorn. Doel is de traditie van de Kaap Hoorn-schippers in ere te houden en aandacht te blijven vragen voor deze, nog altijd zeer bijzondere maritieme prestaties.

Bron: SNKV, met dank aan Dirk J. Tang.
Kopfoto: De Oosterschelde, in de buurt van de Kaap, bij een ontmoeting in het Beagle-kanaal (©PMF).