Veel vragen in rechtszaak veerbootongeluk
De bemanningen van de fatale aanvaring tussen de snelveerboot Tiger en de watertaxi Stormloper staan voor de rechter. Er was veel media-aandacht voor de rechtszaak. We maakten een samenvatting.
Ook wij berichtten al eerder over het ongeluk en de rechtszaak. Onze samenvatting van het actuele nieuws is gebaseerd op doorgaans goed geïnformeerde media: Leeuwarder Courant en Schuttevaer. Daarnaast is het rapport van de de Onderzoeksraad voor Veiligheid en de uitspraak in eerste aanleg de basis voor onze selectie. Enkele opmerkingen van de redactie ziet u in cursief.
De aanvaring in het Schuitengat was te voorkomen. Volgens het Openbaar Ministerie maakten de schippers „een opeenstapeling van fouten en onachtzaamheden, die beiden vallen te verwijten”. Volgens officier van justitie Leonie Lübbers paste het vaargedrag van de 49-jarige kapitein van de Tiger en de 35-jarige schipper van de watertaxi „in zijn geheel niet bij de oplettendheid en verantwoordelijkheid van een schipper die passagiers vervoert”.
Beide schippers even schuldig
Officier van justitie Bas Rademacher vindt beide schippers even schuldig. In de tenlastelegging lezen we de verdenking van dood door schuld. Hij eiste dinsdag in de rechtbank van Leeuwarden een taakstraf van 180 uur en een voorwaardelijke gevangenisstraf van drie maanden.
De impact van het „door niemand gewilde ongeluk” op de schippers geldt als strafverminderend, evenals de lange duur tot de rechtszaak. De heftigheid van de gevolgen telde juist strafverzwarend. De schipper van de watertaxi had veiliger moeten varen door koers te houden, snelheid te minderen, te communiceren en geen stuurbeweging naar de Tiger te maken, concludeerde aanklager Lübbers. De kapitein van de Tiger had defensiever moeten varen door snelheid te minderen, duidelijker moeten communiceren en echt uit te wijken en daarmee voorrang te verlenen.
De schipper van de watertaxi beschikte nog niet over het voor de Stormloper benodigde groot vaarbewijs. Dat werd gedoogd door de Inspectie Leefomgeving en Transport, zei het OM, maar daaraan zaten wel voorwaarden. Eén daarvan: alleen overdag mocht hij varen. Maar het ongeval vond plaats voor zonsopkomst en dus hield hij zich niet aan die voorwaarden.
Veel te snel
Beide zeer ervaren schippers minderden hun snelheid niet toen ze elkaar naderden in het Schuitengat, op de vroege vrijdagochtend van 21 oktober 2022. De watertaxi voer aan de linkerkant – de ‘verkeerde kant’ – van de vaargeul, waardoor er sprake was van een „bijzondere situatie”. De kapitein van de Tiger nam wel marifooncontact op met de schipper van de Stormloper, maar beide schippers rondden de communicatie niet goed af.
Als beide schippers zich aan de maximale snelheid in de bewuste vaargeul hadden gehouden, dan hadden ze twee keer zoveel tijd gehad voor het maken van passeerafspraken, zei aanklager Lübbers. „Nu zijn er na het marifooncontact 30 seconden verstreken, dat had 65 seconden kunnen zijn.” De maximumsnelheid in het Schuitengat is volgens het Openbaar Ministerie voor zonsopkomst 20 kilometer per uur. De snelboot voer 55 km/u, de watertaxi zo’n 28 km/u.
De schipper van de watertaxi erkent wel dat hij te snel heeft gevaren. Door de snelheid wat te verhogen heeft de Stormloper een rechte neus op het water en heeft de schipper beter zicht, zo verklaarde zijn advocaat.
De periode voor de fatale aanvaring werd er veelvuldig te hard gevaren op de route. Beide schippers zeiden nooit gewaarschuwd te zijn voor te hard varen. Een verkeersleider van Rijkswaterstaat zegt echter in een verklaring dat ze de tel kwijt was van hoe vaak ze de beide boten hebben gewaarschuwd dat ze te hard voeren, bracht rechter Lootsma in.
‘Stuurboord-stuurboord’
„Doe maar gewoon normaal stuurboord-stuurboord”, sprak de kapitein van de Tiger over de marifoon. Hij stelde daarmee voor om elkaar zo te passeren dat beide schepen aan de ‘verkeerde kant’ voeren. Opmerkelijk, vond justitie, omdat stuurboord-stuurboord weliswaar vaker voorkomt, maar niet de normale passeermanoeuvre is.
De verkeersleider vond de afspraak die de Tiger voorstelde raar, toen ze die hoorde via de marifoon. ‘Doe maar gewoon normaal, stuurboord-stuurboord’, klopt niet. Dat zou je moeten bevestigen onderling, zei ze. „Die bevestiging had ik door zijn positie in het vaarwater”, reageerde de schipper.
En een reactie van de Stormloper kwam er niet. In plaats daarvan maakte de schipper van die boot op het allerlaatste moment „een onbegrijpelijke beweging” naar rechts.
Volgens een psycholoog leidt de 35-jarige man aan retrograde amnesie, wat inhoudt dat hij niet meer weet wat er rondom de fatale gebeurtenis is gebeurd. Hij is hiervoor nog steeds in behandeling en kan dus geen antwoord geven op de vraag waarom hij vlak voor de aanvaring nog naar rechts heeft gestuurd.
Maar zelfs zonder die laatste stuurbeweging was het maar nauwelijks goed gegaan. Een deskundige stelde vast dat de schepen elkaar in dat geval „rakelings gepasseerd” hadden.
Doordat de schipper van de Stormloper ineens afweek, was een aanvaring onvermijdelijk, zei de kapitein van de Tiger. „Er was geen ontkomen aan. Onmogelijk om bij te kunnen sturen.”
Volgens aanklager Lübbers had hij wel degelijk kunnen uitwijken. Het smalle Schuitengat was op de plek van de aanvaring 112 meter breed. „De 12,2 meter brede Tiger had de Stormloper veel meer ruimte kunnen en moeten geven.” Elkaar ‘stuurboord-stuurboord’ passeren is anders dan bij verkeer op de weg niet verboden op het water, zei Lübbers. „Maar dat vereist dan extra alertheid.” Haar collega-officier Rademacher vond dat de schipper van de Tiger alle schuld buiten zichzelf zoekt. „Als twee buschauffeurs op een weg van 120 meter breed op elkaar rijden, twijfelt er niemand wie daar schuld aan heeft”, zo vergeleek hij de bijna lege Waddenzee waarop de frontale botsing gebeurde.
Opmerking: De gebruikelijke uitwijkmanoeuvre voor tegenliggers is bakboord-bakboord (rood op rood). Dat is ongetwijfeld waarom de verkeersleider van de Brandaris vindt dat ‘Doe maar gewoon normaal, stuurboord-stuurboord’ niet klopt.
Vanwege het geheugenverlies van de schipper van de Stormloper blijft ongewis waarom de watertaxi opeens van koers veranderde. In het Schuitengat wordt de betonning veelvuldig aangepast aan het verloop van de geul. Een schipper die deze route goed kent suggereert dat de watertaxi wellicht merkte dat de waterdiepte aan de zuidoostkant van de geul terugliep. Waren de digitale kaarten goed bijgewerkt?
Wel of geen veerbootroute
„Ik weet niet beter dan dat het een veerbootroute is”, zei de schipper van de Tiger. De schipper van de watertaxi liet blijken wel te weten dat dit „geen officiële route” is. Om die reden koos hij deze vaarroute, omdat je dan minder grote schepen tegen komt, zei hij tegen de rechter.
Voor advocaat Tjalling van der Goot, die de Tiger-kapitein verdedigt, is „de cruciale vraag” of de plek van het ongeluk een betonde vaargeul is van en naar een Waddeneiland is. Daar geldt namelijk geen snelheidsbeperking voor veerboten. Een antwoord is er volgens hem niet, ook al beweren Rijkswaterstaat en de Onderzoeksraad voor Veiligheid anders. „Wat is de definitie van een betonde vaargeul? Die is er niet. Wetgever: schep duidelijkheid.”
De kapitein van de Tiger zei dat er wat hem betreft „absoluut geen snelheidsbeperking” geldt in het Schuitengat, op de plek van de aanvaring. Dat zou ook de mening van zijn werkgever rederij Doeksen zijn. Van waarschuwingen die verkeersleiders van de Brandaris in de periode voor de catastrofe veelvuldig zeggen hebben te gedaan, heeft hij naar eigen zeggen nooit iets meegekregen.
„Ik weet niet beter dan dat het een veerbootroute is”, zei de schipper van de Tiger. De schipper van de watertaxi liet blijken wel te weten dat dit „geen officiële route” is. Om die reden koos hij deze vaarroute, omdat je dan minder grote schepen tegen komt, zei hij tegen de rechter.
Opmerking: Het rapport van de Onderzoeksraad is over deze vraag glashelder: Het Schuitengat hoort niet bij de ‘Veerbootroute’, de maximumsnelheid is dus overdag én in het donker 20 km per uur.
De rechtszaak bracht zo aan het licht dat er een duidelijk verschil is in opvatting over wat de regels precies zijn, tussen enerzijds de wetgever, en anderzijds de rederij en de schippers. Daarbij valt op dat de verkeersleider van de Brandaris zonder meer de benadering van de wetgever kiest.
Grove tekortkomingen
De schipper van watertaxi Stormloper en kapitein van snelboot Tiger zijn niet de enige verantwoordelijken voor de aanvaring met vier doden bij Terschelling, eind 2022. Dat stellen nabestaanden in hun slachtofferverklaring. Ze hekelen het handelen van zowel de verdachten als hun werkgevers.
‘De schipper en kapitein zijn onderdeel van een onoverzichtelijk systeem dat zich kenmerkt door monopoliepositie, egodenken, macht, economische belangen en een familiaire toedek-cultuur’, zei de weduwe van een 49-jarige man uit Tjalleberd dinsdag 8 juli in de rechtszaal in Leeuwarden.
‘Alle feiten wijzen op grove tekortkomingen. Een kapitein en schipper die de regels aan hun laars lapten en onvoldoende maatregelen namen volgens goed zeemanschap. Rederijen die diverse malen door toeziende instanties zijn aangesproken op tekortkomingen en gebreken. Ter verantwoording zijn geroepen voor stelselmatige overtredingen. Geheel ter zijde gelegd en niets mee gedaan’, aldus de weduwe.
Ze spreekt van een ‘zorgelijke situatie’, waarin onderlinge concurrentie en ego’s bijdragen aan onvoldoende samenwerking. ‘De Waddenzee lijkt wel het Wilde Westen, cowboys en indianen. Iedereen gaat zijn gang, stelt eigen belangen voorop en dekt elkaars fouten toe.’
De weduwe van een 46-jarige man uit Sexbierum, die projectleider was bij Friso Bouw, begrijpt evenmin waarom niemand zijn verantwoordelijkheid neemt. ‘De regels niet kennen, valt dat onder goed zeemanschap? Of ligt dit aan de communicatie van de rederijen, die meermaals zijn aangeschreven over het feit dat er te hard wordt gevaren. Is die informatie dan niet gedeeld? Zijn jullie daar door de directeuren nooit op aangesproken?’, klonk het sceptisch.
Het Openbaar Ministerie eist tegen beide verdachte werkstraffen van 180 uur en voorwaardelijke celstraffen van drie maanden. De uitspraak is op 25 juli.
Bronnen: een artikel van Caspar Naber in de Schuttevaer en een artikel van Jeroen Kelderman in de Leeuwarder Courant (beide alleen voor abonnees).
Het rapport Onderzoeksraad voor Veiligheid is hier te downloaden.
De site van de rechtspraak meldt de uitspraak in eerste aanleg.
Foto: de Tiger